HƯỚNG DẪN SƯU TẦM TEM

Sưu tập bưu thiếp cực đại


          Trong những năm gần đây, việc sưu tập bưu thiếp cực đại (Card Maximum) trên thế giới ngày càng phát triển mạnh mẽ, với sự đa dạng, đẹp mắt của bưu ảnh, bưu thiếp, sự tương phản giữa bưu thiếp và con tem bưu chính làm nổi bật lên ý nghĩa của nó.

          Tại các triển lãm gần đây ngày càng xuất hiện nhiều chủng loại Card Maximun, đặc biệt là loại chuyên đề.

          I. Sơ lược lịch sưt hình thành Card Maximum.

          Người ta cho rằng, một trong những nguồn gốc của Card Maximum là cuối thế kỷ 19, một số nhà du lịch tới thăm Kim tự tháp (Ai Cập), họ đã mua những bưu ảnh chụp Kim tự tháp ở các góc độ khác nhau để gửi cho họ hàng và bạn bè. Tại đây, họ đã mua nnững con tem bưu chính đang được lưu hành tại thời điểm đó và tình cờ những con tem cũng mang hình Kim tự tháp. Trước điều trùng lặp thú vị này, họ dán những con têm lên mặt trước của bưu ảnh và gửi qua bưu điện Ai Cập. Bưu ảnh được đóng dấu nhật ấn của địa phương nơi có Kim tự tháp.

(Hình bưu ảnh Kim tự tháp + dấu nhật ấn)

          Trước kia, một số nước đóng dấu nhật ấn các bưu ảnh về công trình kiến trúc, phong cảnh … bằng dấu của các địa phương có công trình hoặc phong cảnh nói trên. Nhưng mãi đến những năm đầu thế kỹ này, khi các đề tài của tem bưu chính đã đa dạng và phong phú, người ta bắt đầu dán lên mặt phải của bưu thiếp (mặt có in hình) những con tem có cùng nội dung.

          Kể từ năm 1930 trở đi và đặc biệt là sau 1945, trên thế giới đã xuất hiện và phát triển trường phái sưu tập Card Maximun.

          II. Định nghĩa về Card Maximum.

          - Card Maximum là bưu thiếp, bưu ảnh được dán tem, đóng dấu hủy theo các tiêu chuẩn và điều kiện nhất định.

          - Bưu ảnh là một tấm thiếp nhỏ mặt trước in hình ảnh (thưởng là ảnh phong cảnh), mặt sau có dành chỗ để viết thông tin. Bưu ảnh không có tem in sẵn, chỉ có ô định vị để dán tem.

          - Bưu thiếp là bưu ảnh do cơ quan Bưu chính của một quốc gia phát hành, ở góc trên bên phải ở mặt saucó in ký hiệu thể hiện mức cước phí phải trả.

          * Các yếu tố cấu thành Card Maximum

          - Tem bưu chính.

          - Bưu ảnh, bưu thiếp.

          - Dấu hủy tem.

          Những yếu tố này cần đảm bảo một số yêu cầu nhất định để khi sắp đặt, liên hệ với nhau theo những quy tắc nhất định tạo nên Card Maximum.

          III. Những yếu tố cấu thành Card Maximum.

          1. Tem bưu chính

          - Tem chưa đóng dấu, còn nguyên vẹn, không dây bẩn, có in hình hoặc mang nội dung của bưu ảnh, bưu thiếp.

          Tem chỉ được sử dụng trong giai đoạn còn giá trị bưu chính (những con tem đang được sử dụng trên mạng bưu chính, được cơ quan bưu chính nước phát hành chấp nhận).

          - Không được phép sử dụng tem không răng, nếu bộ tem này có phát hành tem có răng.

          - Cấm sử dụng những con tem do FIP loại bỏ tại các triển lãm thế giới và quốc tế do FIP, FIAP tổ chức, tài trợ.

          - Không chấp nhận các loại tem phạt, tem quá cước, tem phúc lợi xã hội, tem quân đội, tem sự vụ, …

          - Đối với các blốc tem có kích thước lớn, che lấp phần lớn nội dung chính của bưu ảnh, bưu thiếp được phép tách con tem ra khổi blốc (nếu là blốc có răng) hoặc cắt rời ra (nếu là blốc không răng) hoặc có thể  gập các mép blốc về phái sau của bưu ảnh, bưu thiếp.

          - Trường hợp con tem nói về nhiều chủ đề hoặc nhân vật khác nhau, có thể sử dụng chính con tem này để nói về từng chủ đề, từng nhân vật riêng biệt, kết hợp với các bưu ảnh, bưu thiếp nói về chủ đề, nhân vật ấy.

          2. Bưu ảnh, bưu thiếp

          - Bưu ảnh, bưu thiếp phải nguyên vẹn có in hình phong cảnh, nhân vật, … chủ đề và ý nghĩa phải phù hợp hoặc trùng lặp tối đa với một hoặc các chủ đề, nội dung của con tem. Chính vì vậy, không nên dùng những bưu ảnh có nội dung phức tạp, tốt nhất nên sử dụng bưu ảnh, bưu thiếp với một nội dung chủ đề mà con tem thể hiện, như thế khả năng phù hợp sẽ cao hơn.

          - Kích thước bưu ảnh, bưu thiếp phải đảm bảo theo quy định của FIP là 120 x 170 (mm) (thay thế dần kích thước 105 x 150 (mm) như trước đây), trừ trường hợp các bưu ảnh, bưu thiếp quá cổ có kích thước khác. Tuy nhiên, lưu ý không được dùng các loại bưu ảnh có hình dạng khác thường (hình trái cây, con vật, hình tròn, đa giác,…) hoặc có kích thước quá lớn.

          - Hình ảnh thể hiện phải chiếm ít nhất 75% diện tích bưu ảnh, bưu thiếp.

          - Bưu ảnh, bưu thiếp sử dụng tốt nhất là là loại dùng trong kinh doanh.

          - Trường hợp bưu ảnh, bưu thiếp được xuất bản đặc biệt về một bộ tem nào đó thì các hình ảnh, nội dung bắt buộc phải được thể hiện trước khi phát hành tem. Điều đó có nghĩa là không được phép sao chép lại con tem, vẽ, chụp, ghép ảnh hoặc bất kỳ một hình thức nào khác.

          - Được phép sử dụng những bưu ảnh, bưu thiếp dùng trong kinh doanh phát hành sau khi phát hành tem, nhất là các trường hợp có dấu nhật ấn đặc biệt.

          - Có thể sử dụng những bưu ảnh, bưu thiếp cổ, chúng thường rất quý. Giá trị của những bưu ảnh cổ phụ thuộc vào độ khang hiếm và khoảng thời gian đã lưu hành cũng như các yếu tố bổ trợ cho hình ảnh nội dung con tem.

          - Một điều cần lưu ý là các bưu ảnh, bưu thiếp có cán màng mòng PVC và OPP đều không thích hợp vì khi đóng dấu, mực không thấm vào mặt bưu ảnh, bưu thiếp.

          3. Dấu hủy tem

          - Dấu hủy tem phải do các hội tem Trung ương, địa phương, các tổ chức phát hành phải được duyệt hoặc xác nhận bởi cơ quan bưu chính nước phát hành tem và được sử dụng tại nước đó.

          - Dấu đóng phải rõ ràng, tròn vành, rõ nét, đủ ngày tháng năm, phần lớn dấu phải nằm trên mặt bưu ảnh; trên dấu phải nêu rõ địa danh (nơi có bưu cục sử dụng con dấu này) cùng với ngày đóng dấu. Hai yếu tố này cần phải liên hệ mật thiết với chủ đề con tem đồng thời phù hợp với nội dung của bưu ảnh, bưu thiếp.

          - Các loại dấu hủy thường được dùng là:

          + Dấu nhật ấn thông thường.

          + Dấu kỷ niệm.

          + Dấu ngày phát hành đầu tiên.

          + Dấu đặc biệt.

          Ba loại đầu tiên có thể lấy tại các bưu cục. Loại thứ 4 mang tính chất bất thường, đặc biệt do các tổ chức, hội tem chơi địa phương phát hành (nhưng  phải có sự xác nhận chính thức của cơ quan bưu chính nước đó).

          Những dấu nhật ấn có hình vẽ minh họa hoặc dòng chữ kèm theo mang nội dung liên quan tới con tem và tới chủ đề của bưu ảnh sẽ có giá trị và được ưa chuộng hơn.

          - Ngoài ra, giá trị của dấu nhật ấn còn phụ thuộc vào thời gian kể từ khi đóng và sự khan hiếm của nó.

          IV. Tiêu chuẩn cơ bản của Card Maximum.

          Sự quy tụ, mối liên hệ của 3 yếu tố: chủ đề, thời gian và địa điểm cho phép chúng ta đánh giá, phân loại Card Maximum theo các mức độ cử sự phù hợp – tiêu chuẩn cơ bản của Card Maximum.

          1. Phù hợp về chủ đề

          - Chur đề và hình ảnh được thể hiện trên con tem và bưu ảnh, bưu thiếp, bắt buộc phải ăn khớp với nhau và nếu dấu nhật ấn có minh họa phù hợp thì giá trị của Card Maximum tăng lên nhiều.

          - Chấp nhận các bưu ảnh, bưu thiếp có những chi tiết, yếu tố mới hơn so với tem, trong trường hợp con tem thể hiện một phần hình ảnh của bưu ảnh, bưu thiếp (thường xảy ra trong trường hợp các tác phẩm hội họa, động vật).

          - Tương tự như vậy đối với các dấu hủy có minh họa.

          2. Phù hợp về thời gian

          - Dấu hủy của bất kỳ loại Card Maximum nào cũng phải đóng trong khoảng thời gian con tem còn giá trị bưu chính.

          - Nếu dấu hủy được áp dụng sau khoảng thời gian quy định về giá trị bưu chính cho loại tem nào đó (có nghĩa là con tem này không còn giá trị bưu chính nữa), khi đó dấu hủy chỉ mang tính chất “chơi bời”. do đó chiếc Card này không thể coi là “Maximum” được.

          - Trong trường hợp dấu hủy được áp dụng trong thời gian tem còn giá trị bưu chính – cần lưu ý đối với phần lớn các nước, khoảng thời gian này là không xác định. Phân tích các tình huống sau:

          + Dấu hủy được đóng trong thời gian những con tem đang được bán tại các bưu cục, có nghĩa là từ ngày phát hành đầu tiên cho tới khi ngừng bán tại đó (mặc dù vẫn còn giá trị bưu chính). Trong trường hợp này dấu hiủy được coi là “đạt yêu cầu”.

          Nếu dấu hủy được đóng vào ngày kỷ niệm các sự kiện, nhân vật, chủ đề của tem thì sẽ được đánh giá là tốt.

          Nếu ngày kỷ niệm đó là ngày phát hành đầu tiên và trong một số trường hợp có sự trùng lặp về địa lý (nơi xảy ra các sự kiện đó, là nơi phát hành con dấu) thì dấu hủy được coi là “rất tốt”.

          + Nếu dấu hủy được đóng khi các bưu cục không còn bán những con tem này nữa (tuy nhiên vẫn còn giá trị bưu chính) thì mức dộ phù hợp được đánh giá là bình thường.

          Nhưng nếu dấu huỷ trong thời kỳ này có thể hiện hình vẽ hoặc dòng chữ minh họa cho nội dung tem thì sẽ được đánh giá là “tốt”.

          + Trong trường hợp việc ngừng bán một số bộ tem nào đó (hoặc đã bán hết) tại các bưu cục hiện nay chưa được biết một cách chính thức, được quy định 5 năm sau ngày phát hành, dấu hủy được đánh giá là “bình thường”, trừ trường hợp dấu hủy có hình vẽ hoặc nội dung chữ viết có liên quan mật thiết với chủ đề của tem đựoc coi là “tốt”.

          3. Phù hợp về địa điểm

          Sự phù hợp này được thể hiện bằng tên nước, tên địa phương được in trên tem và địa danh này phải có sự liên quan mật thiết với chủ đề con tem, nội dung bưu ảnh, bưu thiếp và dấu hủy.

          Để hiểu rõ vấn đề này, phân tích các trường hợp sau:

          - Trường hợp tem nói về nhân vật của nước phát hành, dấu hủy được đóng tại địa phương hoặc nơi có nhiều liên quan tới nhân vật đó, chẳng hạn như nơi sinh, nơi mất, nơi học tập hoặc tổ chức các hoạt động chính trịnh…

          Nếu địa phương này mang tên nhân vật được nêu trên tem thì dấu hủy nên dùng của địa phương đó (có thể là dấu hủy đặc biệt). Trong trường hợp này dấu hủy nên nêu rõ ngày, tháng kỷ niệm sự kiện của nhân vật đó. Lúc đó mức độ phù hợp được coi là “cao cấp”.

          - Trường hợp chủ đề tem là hoa, lá, động thực vật, dấu hủy nên đóng tại bưu cục thuộc địa phương hoặc vùng đã, đang tồn tại chủng loại được đề cập trên tem. Nếu con tem nói về động thực vật thuộc các vườn bách thảo, bách thú nào đó thì dấu hủy liên quan tới địa phương nơi có vườn bách thảo, bách thú đó.

          - Nếu tem nói về công trình kiến trúc, di tích lịch sử, trung tâm du lịch, danh lam thắng cảnh, … thì dấu hủy nên dùng của địa phương, khu vực có di tích đó.

          - Đối với các chủ đề phong cảnh, tượng đài thì góc nhìn của tem và bưu ảnh, bưu thiếp phải tương ứng.

          - Nếu tem nói về hoạt động thể thao nên dùng dấu hủy của địa phương tổ chức sự kiện đó (ngày đóng dấu trùng với thời gian của sự kiện).

          - Nếu tem thể hiện một tác phẩm nghệ thuật như hội họa, điêu khắc, … được lưu giữ tại Viện bảo tàng hoặc nơi nào đó thì dấu hủy phải có tên địa phương nơi lưu giữ tác phẩm đó.

          - Trường hợp chủ đề tem là vũ trụ mà không liên quan trực tiếp tại nước phát hành tem thì dấu hủy đóng tại thủ đô của nước phát hành tem và nên đóng vào ngày phát hành đầu tiên. Rõ ràng mức độ phù hợp trong trường hợp này là “thấp”.

          - Nếu chủ đề của tem nói về một sự kiện, một vấn đề, một phong cảnh, một nhân vật, một công trình của nước khác (không nổi tiếng trên thế giới) không thể làm Card Maximum được, vì không có sự phù hợp về địa lý.

          - Đối với dấu ngày phát hành đầu tiên, chỉ áp dụng trong trường hợp có mối liên quan, phù hợp với chủ đề. Nếu dấu ngày phát hành đầu tiên phù hợp về ngày kỷ niệm và địa điểm cùng với chủ đề của tem, thì được coi là “rất tốt”. Nếu dấu hủy này không thể hiện sự phù hợp nào cả thì sẽ không có giá trị về mặt Card Maximum.
       

        V. Xây dựng bộ sưu tập Card Maximum

          Giai đoạn đầu (thu gom): Người sưu tập có thể có được Card Maximum qua nhiều hình thức như: tặng phẩm, mua, sưu tập. Bước đầu, bạn hãy thu thập Card Maximum theo mọi đề tài có thể có được hoặc chợt ưa thích.

          Trong quá trình sưu tập, bạn dần dần học hỏi, tích lũy kiến thức và kinh nghiệm tổ chức, sau đó, sẽ xây dựng bộ sưu tập của mình theo một ý tưởng nhất định. Đây là giai đoạn giới hạn phạm vi và định hướng sưu tập.

          Khi đạt được một trình độ nhất định, người sưu tập có thể tự làm lấy Card Maximum cho mình bằng cách tìm mua (sưu tập) các bưu ảnh, bưu thiếp phù hợp với các con tem. Chọn vị trí dán con tem: Một chỗ sáng trên hình ảnh, rồi dùng giấy nhám đánh mất đi độ láng bóng ở nay này để con tem dám bám tốt và dấu đóng ăn mực.

          Chọn địa danh liên quan đến chủ đề, sự kiện để đóng dấu hủy. Nếu ở xa, có thể gửi thiếp đã thiết kế kèm chi phí đến bưu cục liên quan nhờ đóng dấu lên tem và hoàn lại thiếp (Lưu ý: nếu là Card Maximum thực gửi qua đường bưu điện thì giá trị cao hơn).

          Chú ý, để làm một Card Maximum hoàn chỉnh và đúng luật phải tôn trọng các tiêu chuẩn đã phân tích trên.

          Việc triển khai hình thành bộ sưu tập Card Maximum chỉ nên gồm thuần túy Card Maximum (không xếp lẫn các vật phẩm khác) vè nên tránh sắp xếp theo trình tự thời gian (trừ trường hợp là bộ sưu tập truyền thống giới hạn vào một giai đoạn cụ thể).

          Mỗi khung gồm 12 tờ. Bộ sưu tập Card Maximum có thể gồm từ 1 khung (12 tờ với 24 Card Maximum) đến 8 khung (96 tờ với 192 Card Maximum). Mỗi tờ nên đánh số theo thứ tự. Để có thể gửi tham dự triển lãm cấp tỉnh, bộ sưu tập chuyên đề phải gồm tối thiểu 72 Card Maximum (36 tờ: 3 khung).

          Mỗi tờ chỉ nên trình bày 2 Card Maximum (chú ý không xếp chồng lên nhau, che lấp nhau) và phải được bao bọc giấy trong suốt để bảo vệ.

          Mỗi Card Maximum kèm một số dòng thuyết minh ngắn gọn (tên hoặc ý nghĩa của Card Maximum, thời hạn phát hành mẫu tem, ngày và địa danh của dấu hủy).

          Người sưu tập phải xây dựng một đề cương gồm các đề mục, tựa đề… trình bày rõ ràng ý tưởng chủ đạo, giới thiệu ý nghĩa và quy mô của bộ sưu tập. Lưu ý cách hành văn phải rõ ràng, súc tích, logic, cân đối, bám sát chủ đề và tên đặt cho bộ sưu tập. Đề cương có thể viết bằng tay hoặc in bằng một trong năm ngôn ngữ chính thức và được nêu ở tờ đầu tiên, khung thứ nhất.

          Các bộ sưu tập Card Maximum chuyên đề thường không bị giới hạn về không gian và thời gian nên có thể triển khai theo các cách:

          + Theo nước hoặc khu vực: Là những bộ sưu tập Card Maximum dán tem bưu chính của một nước hay một nhóm nước có liên quan chung về mặt địa lý, văn hóa, lịch sử. Ví dụ như: Card Maximum về Hồng thập tự của Pháp, Card Maximum về hội họa châu Âu, …

          + Theo lĩnh vực nghiên cứu sâu: theo chuyên mục hay khảo cứu về các yếu tố tạo nên một Card Maximum, về sự tương hợp (hoặc về cả hai vấn đề). Ví dụ như: dấu hủy trên Card Maximum về Hội họa, …

          + Theo chuyên đề: gồm toàn Card Maximum liên quan đến chuyên đề cụ thể. Ví dụ như: Card Maximum về Côn trùng, về Ngựa đua, …

          Tuy nhiên cần lưu ý: chuyên đề chọn không nên quá hẹp vì sẽ khó phát triển do thiếu vật phẩm. Đồng thời cũng nên tránh chọn những chuyên đề quá rộng: vì thiếu tính chuyên sâu cần thiết mà chỉ có thể lướt qua thôi.

          VI. Chấm điểm và các giải thưởng

          Hội đồng giám khảo chuyên môn có uy tín được chọn cử để đánh giá bộ sưu tập dự thi về Card Maximum theo thang điểm sau:

          - Xử lý vật phẩm + sự phong phú:                          30 (20+10)

          - Kiến thức sưu tập + học hỏi nghiên cứu:               35 (20+15)

          - Trạng thái bưu phẩm + độ quý hiếm:                   30 (10+20)

          - Trình bày:                                                           5

          Tổng cộng:                                                          100

          Ban giám khảo cho điểm với nhận xét trên một phiếu và ghi vào hộ chiếu sưu tập (Passpport philatelique).

          Một bộ sưu tập Card Maximum mang một hộ chiếu riêng biệt có giá trị 5 năm.

          Bộ sưu tập đã đạt giải cấp vùng, cấp quốc gia… trong 5 năm sau không đưa đi triển lãm ở cao hơn thì phải đi triển lãm lại ở cấp tỉnh.

          Bảng thang điểm dưới đây tóm tắt tổng thể số điểm đạt được và trình độ tối thiểu để được dự thi ở cấp độ cao hơn:

CÁC GIẢI THƯỞNG

Cấp triển lãm

Cấp 1

Đại phương, tỉnh

Cấp 2

Vùng

Cấp 3

Quốc gia

Cấp 4

Quốc tế, thế giới

Vàng lớn

 

 

 

95

Vàng

 

 

90 (X)

95

Bạc mạ vàng lớn

 

80 (X)

85 (X)

85

Bạc mạ vàng

 

75 (X)

80 (X)

80

Bạc lớn

65 (X)

70 (X)

75

75

Bạc

60 (X)

65

70

70

Đồng mạ bạc lớn

55

60

65

65

Đồng

50

55

60

60

Bằng chứng nhận

40

45

50

 

 

 1. Tóm lại Card Maximum là sản phẩm đẹp mắt, đa dạng dễ hấp dẫn người xem cũng như người chơi.

2. Chủ đề, định hướng sưu tập, quy cách trưng bày giới thiệu rất linh hoạt, ít gò bó, không cần đầu tư nhiều thời gian, công sức… như các dạng sưu tập khác.

3. Tổng cục bưu điện (Nay là Bộ TTTT) đã có chủ trương phát hành tem về phong cảnh, đất nước, con người Việt Nam, Tổng Công ty BCVT Việt Nam đã phát hành Bưu thiếp, Công ty Tem và người sưu tập có nhiều điều kiện làm bưu thiếp cực đại để sưu tập trao đổi.

 

CÁC BÀI HƯỚNG DẪN KHÁC

V. Một số thuật ngữ liên quan
Sưu tập tem một khung
Sưu tập mở
Sưu tập tem hiện đại
Sưu tập tem lịch sử Bưu chính
Sưu tập truyền thống
Hướng dẫn sưu tập tem chuyên đề
Phân loại sưu tập tem
IV. Hướng dẫn cách thức sưu tập tem - Những điều cần thiết trong sưu tập tem
Tem quý và hiếm
Tem giả - Tem ngụy tạo
Chất lượng của tem chơi
Phân loại tem Bưu chính
III. Sự hình thành sưu tập tem và tem Bưu chính trở thành tem chơi
II. Sự ra đời của tem Bưu chính Việt Nam
I. Lịch sử tem Bưu chính